Czy wiek czynnego prawa wyborczego powinien zostać obniżony?

Autor – Beata Turczyn – Wybrane tematy i głosy w dyskusji.

Wprowadzenie 

Proces kształtowania się nowożytnych demokracji trwa od XIX wieku i towarzyszy mu niezmiennie dyskusja na temat wieku wyborczego. Stopniowo likwidowano cenzusy wyborcze dotyczące majątku, wykształcenia i płci, obniżając jednocześnie sukcesywnie granicę wieku uprawniającego do głosowania.

Po drugiej wojnie światowej czynne prawo wyborcze w większości państw nabywało się w wieku 20-21 lat, dopóki w latach 70-tych XX w poszczególne kraje masowo nie dokonały kolejnego obniżenia wiekowego progu wyborczego. Wiek 18 lat zaczęto stosować na całym świecie.[1] To optymalne rozwiązanie za sprawą rekomendacji Rady Europy, jednak szybko okazało się, że nie jest rozwiązanie satysfakcjonujące dla wszystkich. W rozwiniętych demokracjach europejskich już w latach 90-tych XX wieku zaczęto podważać próg wiekowy 18 lat. Prekursorami w obniżeniu wieku wyborczego okazali się być Niemcy (uchwała parlamentu Dolnej Saksonii z roku 1995), a obecnie na terenie Europy już nawet 16-latki mogą głosować w wyborach parlamentarnych i prezydenckich – np. w Austrii od 2008 r.

Pomysł głosowania 16-latków wciąż wzbudza wiele kontrowersji.
Aby wyrobić sobie własne zdanie, w tej trudnej skądinąd kwestii, warto poznać bliżej argumenty obu stron, a także zastanowić się nad możliwymi skutkami przyjęcia takiego rozwiązania np: w Polsce. Warto spojrzeć także na to zagadnienie z kilku punktów widzenia, starając się dostrzec kontekst prawny, społeczny i polityczny.

Sięgnijmy do definicji by wskazać  „Czym jest czynne prawo wyborcze?”

Czynne prawo wyborcze – to prawo do głosowania,  które przysługuje obywatelom w tych krajach (zwłaszcza demokratycznych), w których najwyższym organem państwa są jego obywatele. Możliwość udziału w głosowaniu i oddania głosu na swojego kandydata do organów przedstawicielskich państwa, to podstawowe prawo obywatelskie. W Polsce czynne prawo wyborcze przysługuje wszystkim obywatelom, którzy ukończyli 18 lat ( najpóźniej w dniu głosowania), a którym prawo to nie zostało odebrane prawomocnym wyrokiem sądowym(pozbawienie praw publicznych) i nie są ubezwłasnowolnieni.[2]

Powszechne prawo wyborcze – ta zasada wymaga, by zasadniczo wszyscy obywatele, niezależnie od płci , rasy, języka, dochodów lub stanu posiadania, zawodu, stanu lub klasy, wykształcenia, wyznania czy przekonań politycznych, posiadali prawo do głosowania i sami mogli być wybierani . Nie są sprzeczne z tą zasadą pewne niezbędne warunki, jak  określony wiek, obywatelstwo, wymóg stałego miejsca zamieszkania, sprawność umysłowa i posiadanie  pełnych praw obywatelskich oraz pełna zdolność do czynności prawnych.

W tych definicjach [3] określony jest wymóg progu wiekowego, co nie znaczy, że musi on być jednakowy dla wszystkich krajów. Istotną kwestią też jest to, że obywatele posiadają nieprzymusowe prawo do głosowania (przy spełnieniu określonych warunków), choć w niektórych krajach jest to obowiązkiem każdego obywatela (np; Belgia, Włochy, Australia).

Obniżenia wieku wyborczego na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat.

Szukając odpowiedzi na pytanie „Czy wiek czynnego prawa wyborczego powinien zostać obniżony?” należy naświetlić dominujące dzisiaj tendencje dotyczące przyznawania czynnego prawa wyborczego. Warto na początek podać przykłady państw, w których rozwiązanie to już funkcjonuje [4].W ostatnim 10-leciu pierwszym krajem należącym do Unii Europejskiej, który zdecydował się na przyznanie w 2007 r. czynnego prawa wyborczego 16-latkom (we wszystkich wyborach) była Austria Wiek wyborczy do 16 lat obniżono również w terytoriach zależnych od Wielkiej Brytanii, a w państwach byłej Jugosławii (w Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie) 16-latkowie mogą brać udział w wyborach pod warunkiem, że pracują. Dodatkowo czynne prawo wyborcze od 16 roku życia w wyborach samorządowych obowiązuje w pięciu landach Niemiec i w szwajcarskim kantonie Glarus.

Poza Europą 16-latkowie i 17-latkowie mają prawo głosować w wyborach powszechnych m.in.: w Izraelu, Brazylii, Ekwadorze i Nikaragui. 17-latkowie, a także osoby pozostające w związku małżeńskim bez względu na wiek są uprawnieni do głosowania w Indonezji.

Wiek uzyskania czynnego prawa wyborczego na świecie (stan na 2006 rok. Wikipedia). Mapa ukazuje, że w większości państw wiek 18 lat w czynnych prawach wyborczych jest najbardziej popularnym rozwiązaniem.

Co jest zaskakujące, z obniżaniem wieku wyborczego często mamy do czynienia w reżimach niedemokratycznych. Osoby poniżej 18 roku życia mogą głosować w Koreańskiej Republice Ludowo-Demokratycznej oraz na Kubie, a jeszcze do roku 2007 w Iranie prawo oddania głosu w wyborach przysługiwało nawet 15-latkom, dopóki decyzją prezydenta nie podniesiono cenzusu wieku do granicy 18 lat.

Dyskusje na temat obniżenia wieku wyborczego na arenie międzynarodowej

Dyskusję tą, w jej najważniejszych kwestiach, ciekawie opisali politolodzy z Instytutu Spraw Publicznych: Marcin Waszak i Jarosław Zbieranek. W swoim opracowaniu [5] wskazali m.in.: jak dyskusja przebiegała w ostatnich latach w krajach europejskich. I tak np.: w Irlandii w 2010 r. Komisja Konstytucyjna rekomendowała obniżenie wieku uprawnionych do głosowania w wyborach z 18 do 17 lat. W Wielkiej Brytanii od 2003 r. działa koalicja ponad 40 organizacji młodzieżowych domagających się prawa głosu w wyborach dla 16-latków. W Norwegii do pomysłu głosowania 16-latków w wyborach samorządowych przekonywał rzecznik praw dziecka, a z kolei w Finlandii zwolennicy przyznania prawa wyborczego 16-latkom upatrują w takim rozwiązaniu szansy na zwiększenie frekwencji oraz zainteresowania wyborami wśród najmłodszej grupy głosujących.[6], państwa opierające się trendowi obniżania wieku wyborczego (takie jak Włochy, gdzie czynne prawo wyborcze przyznawane jest od 25 roku życia) w dłuższej perspektywie czasowej mogą znaleźć się w mniejszości. Możliwe też, że redukcja wieku wyborczego do lat 16 nie zadowoli w pełni wszystkich zwolenników przyznawania praw wyborczych niepełnoletnim. W Niemczech już w 2008 roku głośno mówiło się o całkowitej rezygnacji z cenzusu wieku, co byłoby równoznaczne z przyznaniem prawa głosu dzieciom.

Kształtowanie się stanowiska Unii Europejskiej

Z kwerendy przeprowadzonej przez politologów Instytutu Spraw Publicznych [7] wynika także, że w kwestii wieku wyborczego swoje zdanie zmienia powoli Rada Europy, która w 1997 roku opowiadała się za wprowadzeniem i utrzymywaniem minimalnego wieku uprawnionych do głosowania na poziomie 18 lat, ale już w roku 2009 kilkunastu członków Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy domagało się zmiany cenzusu wieku do granicy 16 lat. W końcu, Komisja Spraw Konstytucyjnych Parlamentu Europejskiego w kadencji 2004-2009 w propozycjach reformy prawa wyborczego zawarła postulat obniżenia wieku czynnego prawa wyborczego do lat 16.  W uzasadnieniu wskazano na możliwość zatrzymania  malejącej frekwencji wyborczej, a w szerszej perspektywie wzmocnienie funkcji przedstawicielskiej samego Parlamentu Europejskiego, którego eurodeputowani są wybierani w wyborach bezpośrednich.

Głosy za

  • Najbardziej konkretnym argumentem za obniżeniem progu wiekowego w wyborach jest niż demograficzny. Mamy w Polsce bardzo niski przyrost naturalny oraz wydłużający się czas życia ludzi, co za tym idzie zwiększająca się liczba ludzi starszych może dominować ze swoimi poglądami. Może się więc okazać, że młodzi, którzy pracują na ich emerytury, mają niewiele do powiedzenia.
  • Zmiana jest potrzebna, bo przyczyni się lepszej reprezentacji ludzi młodych, zwiększenia ich aktywności obywatelskiej i umocnienia demokracji.
  • Udział młodzieży w wyborach zwiększy frekwencję, bo jak na razie jest ona nie wystarczająca.
  • Nadanie 16-latkom czynnego prawa wyborczego spowoduje, że będą się oni czuli bardziej dorośli. Przełoży się to na ich poczucie odpowiedzialności za siebie i za innych oraz zaktywizuje ich do udziału w wyborach.
  • Biegłe posługiwanie się młodych Internetem sprawia, że bez problemu pozyskują oni wiedzę i rozeznanie w danym temacie – także w kwestiach związanych z wyborami.
  • Pojawiają się głosy, że młodzi ludzie wcześniej osiągają dojrzałość i dlatego wcześniej powinni uzyskiwać czynne prawo wyborcze. 

Głosy przeciw

  • Z badań wynika, że osoby w wieku 18 – 24 lata stanowią tą grupę wiekową, w której frekwencja udziału w wyborach jest bardzo niska. Obniżenie wieku wyborczego nie podniesie więc znacząco ogólnej frekwencji w wyborach. Może jedynie młodzi, dla których jest to pierwszy udział w wyborach, idą do urn w liczniejszej reprezentacji – z ciekawości oraz z poczuciem wstępowania w dorosłość.
  • Kilkadziesiąt lat temu ludzie wcześniej kończyli szkołę, wcześniej podejmowali pracę, wcześniej wstępowali w związek małżeński, a co za tym idzie wcześniej dojrzewali i wstępowali w dorosłe życie. Teraz wygląda to zupełnie inaczej – młodzi odwlekają w czasie ważne życiowe decyzje, są zajęci sobą i nie wykazują zainteresowania sprawami obywatelskimi.
  • Istnieje zagrożenie, że młodzi będą bardziej podatni na zabiegi speców od marketingu politycznego, którzy mogą wykorzystywać podatność i łatwowierność młodych.
  • Przeciwnicy praw wyborczych dla 16- latków uważają, że często zachowują się oni bardzo nieodpowiedzialnie, nie są w stanie w stosunku do siebie podjąć poważnej decyzji, a co dopiero jeśli mają decydować o losach całego społeczeństwa.[8]

Zwolennicy obniżenia czynnego prawa wyborczego twierdzą, że skoro niepełnoletnim wolno  pracować, to mogą też głosować. Płacą podatki, więc mogą decydować, jak je wydawać. Sprzęgnięcie kryterium wieku pracy i prawa wyborczego ma wyrobić w młodych dobre nawyki obywatelskie. Brzmi to interesująco, należy jednak się zastanowić, czy będzie miało to odzwierciedlenie w rzeczywistości. Pozostaje otwarte pytanie, jak wiele jest tej młodzieży pracującej i czy potrafi ona racjonalnie gospodarować swoim budżetem?

Przeciwnicy zaś postrzegają ww. rozwiązanie jako zabieg i postulat korzystny jedynie dla partii politycznych, który ma służyć pozyskaniu przez partie młodego elektoratu. Są też podejrzenia , że w imieniu dzieci będą głosować ich rodzice. Młodych nie interesuje polityka, a i dorośli nie wszyscy mają orientację tym temacie.

Różne punkty widzenia: opinie środowisk politycznych, a głos społeczeństwa polskiego wobec perspektywy zmiany wieku wyborczego w Polsce.

Opinie Środowisk Politycznych

W Polsce kilkukrotnie podejmowano już temat obniżenia wieku wyborczego. Głównie  postulowali za tym politycy. W 2008 r. wysunął taki pomysł poseł Lewicy- Tadeusz Iwiński. W roku 2010 Platforma Obywatelska proponowała na początek  wprowadzić niższy próg wiekowy w wyborach samorządowych by bardziej zaangażować młodych w życie publiczne, co spotkało się z dezaprobatą społeczną. Grzegorz Napieralski ze środowisk lewicowych również postulował, aby dać młodym możliwość głosowania, nie tylko w wyborach samorządowych, ale we wszystkich wyborach, argumentując to szybszym dojrzewaniem młodych ludzi.[9]

Ruch Młodych uważał, że czynne prawo wyborcze już od 16 roku życia to zagwarantowane 20 proc. miejsc na listach wyborczych dla osób do 30 roku życia – bo młodzi będą chcieli głosować na młodych kandydatów, którzy reprezentują ich sposób bycia i mentalność.

Według Palikota polskiej polityce potrzebna jest wolność, idealizm i bezkompromisowość; przekonywał, że to właśnie jak się ma 16 lat, to człowiek chce wszystkiego spróbować, także tego,  jak to jest mieć czynne prawo wyborcze i dyskutować o Polsce.[10]

——————————————————————————————————–

Przypisy:
[1] Waszak M., Zbieranek J. Propozycja obniżenia wieku czynnego prawa wyborczego do lat 16. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2010, str. 2
[2] www.wyborydosejmu.pl/wybory-2011/zasady-prawa-wyborczego
[3] Korzystam z definicji – czynne prawo wyborcze www.wyborydosejmu.pl,  powszechne prawo wyborcze Nohlen D .Prawo wyborcze i system partyjny.
[4] Przywołuję kilka najistotniejszych przykładów z publikacji wydanej przez Instytut Spraw Publicznych. Patrz: Waszak M. , Zbieranek J.Propozycja obniżenia wieku czynnego prawa wyborczego do lat 16. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2010, str. 3-4.
[5] Waszak M. , Zbieranek J. Propozycja obniżenia wieku czynnego prawa wyborczego do lat 16. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2010
[6] Tamże, str. 4-5.
[7] Tamże, str. 5-6
[8] www.wiadomości. Onet.pl/tylko- w-onecie/nastolatki-pojda-do-urn?…..
[9] Waszak M. , Zbieranek J .Propozycja obniżenia wieku czynnego prawa wyborczego do lat 16. Wybrane zagadnienia, Warszawa 2010 str. 9
[10] www.wiadomości.onet.pl/tylko- w-onecie/nastolatki-pojda-do-urn?…..