Odkrywamy naszą historię

 

Nagrodzona praca w kategorii „Praca fotograficzna z opisem”

 

I. miejsce: ANNA PODSABA
Nr katalogowy pracy – 5/F
Tytuł pracy: „Marsz szlakiem katowni UB i NKWD w Pruszkowie”
Szkoła: Zespół Szkół Ogólnokształcących i Sportowych w Pruszkowie
Nauczyciel: Małgorzata Włodek

 

 

MARSZ SZLAKIEM KATOWNI UB I NKWD W PRUSZKOWIE

W ramach konkursu „Miejsca represji i katownie w Pruszkowie i w powiecie pruszkowskim w latach 1939 – 1957”, zorganizowałam marsz dla Strzelców i Orląt. Uznałam że warto jest przywrócić wszystkim pamięć o strasznych wydarzeniach w Pruszkowie. Chciałam aby również moi koledzy odkryli tak ważne i zapomniane miejsca katowni NKWD i UB w Pruszkowie. Na co dzień niektórzy z nas przechodzili obok tych obiektów obojętnie, nie mieliśmy pojęcia że na pozór zwykłe budynki są miejscami tylu zbrodni na Polakach i nie tylko.
Zdaliśmy sobie sprawę że powinniśmy znać historię naszych okolic oraz pamiętać o brutalnie zabitych ludziach. Ginęli oni z rąk żołnierzy NKWD i UB, którzy byli informowani przez dobrze zbudowaną siatkę wywiadowczą i dobrze rozlokowaną sieć budynków, więzień oraz siedzib NKWD i UB.
Na terenie Pruszkowa nie działała tylko Stalinowska machina ale i Hitlerowska. Jednym z miejsc kaźni ludzi był obóz przejściowy Dulag 121, który powstał w 1944 r. W obozie zginęło ponad 400 tyś. osób.
Ich zbrodnie były niezwykle okrutne, zniszczyły stan zarówno fizyczny jak i psychiczny ludzi. Nie możemy o tym zapomnieć, wiedząc że to się działo na terenach na których aktualnie mieszkamy. Wojna się skończyła i nie jesteśmy w stanie zmienić biegu wydarzeń, ale możemy upamiętniać te wydarzenia i przekazywać wiedzę o nich następnym pokoleniom. Powinniśmy dążyć do trwałego pokoju oraz organizować marsze szlakiem katowni.
Postanowiłam umieścić w swojej pracy zdjęcia z naszego marszu w czasie którego krótko opowiedziałam o każdym z miejsc przedstawionych w tym albumie.

Siedziba PUBP (1945-1946)
Pruszków ul. Daszyńskiego 9 (dawniej Klonowa 9)

Jeszcze w styczniu 1945 r. w budynku przy ul. Klonowej 9 zainteresowała się MO, a jednocześnie placówka UB. Przed wojną w gmachu tym mieścił się posterunek Policji Państwowej, w czasie wojny – granatowej policji. Po przeniesieniu siedziby Błońskiego PUBP do Grodziska Mazowieckiego i likwidacji MUBP najprawdopodobniej mieściła się tu placówka UB podporządkowana PUBP we Włochach.

Siedziba Błońskiego PUBP (1945)
Siedziba MUBP (1945-1946)
Siedziba PUBP/PU ds. BP (1952-1956)
Pruszków ul. Sienkiewicza 7

Pruszków zajęty został przez Armię Czerwoną już 17 stycznia 1945 r. Trzy dni później władze komunistyczne zaczęły tworzyć powiatowe oraz miejskie struktury aparatu bezpieczeństwa. Organizatorem i pierwszym kierownikiem Błońskiego PUBP z siedzibą Pruszkowie był ppor./por. Stanisław Karol. Zorganizował on także urzędy w Błoniu, Żyrardowie i Grodzisku Mazowieckim. Należy sądzić, iż pruszkowska placówka UB pełniła rolę zwierzchnią w stosunku do innych zakładanych w powiecie błońskim. Do 1951 r. Pruszków należał do powiatu warszawskiego, tymczasem to w tym mieście zorganizowano Błoński PUBP. Siedzibę tę po reorganizacji w maju i czerwcu 1945 r. przeniesiono do Grodziska Mazowieckiego. W Pruszkowie pozostała (najprawdopodobniej do marca 1946r.) placówka Miejskiego UBP. Po likwidacji MUBP w Pruszkowie istniała nadal placówka UBP, ale do roku 1952 była podporządkowana PUBP we Włochach, a od 1952 r. wraz z powstaniem powiatu pruszkowskiego utworzono PUBP w Pruszkowie. Najtrudniejsze jest przypisanie placówek UBP do konkretnych miejsc. Na pewno mieściły się one przejściowo w budynku plebanii kościoła św. Kazimierza (dom na rogu ul. Kraszewskiego i Hubala) zajętej w czasie wojny przez Niemców, a następnie w willi rodziny Majewskich przy Fabryce Ołówków w latach 1945-1946 oraz w budynku przy ul. Klonowej. Możliwe, że początkowo (czyli od stycznia 1945 r.) obie placówki – Błońska PUBP i MUBP – mieściły się w willi Majewskich, a dopiero po przeniesieniu tego pierwszego do Grodziska Mazowieckiego i likwidacji MUBP placówkę UBP umieszczono przy ul. Klonowej.


Placówka NKWD (1945)
Pruszków ul. Kraszewskiego 18 ( dawniej ul. Kraszewskiego 27 [24])

Przed wojną właścicielem willi „Pod Bocianem” przy ul. Kraszewskiego 27 (24) był Siemiatycz, pracownik Fabryki Ultramaryny. W czasie wojny znajdował się tu posterunek żandarmerii niemieckiej. W 1945 r., kilka dni po wejściu Armii Czerwonej do Pruszkowa, budynek zajęło NKWD. Po wyjściu NKWD, od kwietnia 1945 r. umieszczono tu Komitet Miejski PPR. Teren wokół budynku był ogrodzony, w domu znajdowały się też solidne piwnice.

Placówka NKWD (1945)
Pruszków ul. Daszyńskiego 16 (dawniej Klonowa 16)

Dom przy ul. Klonowej 16 wybudowano w latach trzydziestych XX w. W styczniu 1945r. budynek na 4-5 miesięcy zajęło NKWD, wyrzucając z niego rodzinę Tabaczyńskich. Najprawdopodobniej w gmachu tym mieściła się także wojenna komendantura miasta. Naprzeciwko – w budynku przy ul. Klonowej 9 – znajdowała się siedziba MO i UBP.

Placówka NKWD (1945)
Pruszków ul. Armii Krajowej 11 (dawniej ul. Pęcicka 3, ul 17 Stycznia 3)

Willa przy ul. Pęcickiej 3 została wybudowana na początku lat trzydziestych przez Szulcową, właścicielkę dużego zakładu krawieckiego i znanego w przedwojennej Warszawie sklepu z mundurkami uczniowskimi. Po wojnie dom zajęły wojska NKWD. Usytuowanie willi było odpowiednie dla ich celów operacyjnych: na skraju miasta, z wysokim z ponad dwumetrowym, otynkowanym murem, z podwórkiem i dużym ogrodem. Przez bramę z północnej strony willi wjeżdżało się z ulicy na podwórko, skąd przez obszerny taras wchodziło się do domu przez oszklone, główne, zachodnie wejście. Obiekt ten w końcu marca 1945 r. zyskał szczególnie ponurą sławę jako miejsce tzw. prowokacji pruszkowskiej – tj. zbawienia i aresztowania przywódców Polskiego Państwa Podziemnego. Obecnie dom należy do prywatnych właścicieli.

Placówka NKWD i UBP (1945)
Pruszków ul. Armii Krajowej 77 ( dawniej ul. 77 Styczna 77)

Pałacyk Teichfelda (od nazwiska właściciela Fabryki Fajansowej Jakuba Teichfelda) wybudowano w drugiej połowie XIX w. W okresie międzywojennym fabryki wraz z willą stanowiła własność rodziny . Po upaństwowieniu nazwę przedsiębiorstwa zmieniono na Zakłady Porcelitu Stołowego. Tuż po wkroczeniu do Pruszkowa Armii Czerwonej pałacyk został zajęty najprawdopodobniej najpierw przez NKWD, a następnie przejściowo także przez UB. Teren wokół niego wyglądał wówczas zupełnie inaczej niż obecnie. Był osłonięty z każdej strony: murem ceglanym od strony Fabryki Ultramaryny, krzakami od ul. Komorowskiej. Według relacji byłych pracowników Zakładów Porcelitu w piwnicach pałacyku jeszcze w latach sześćdziesiątych były widoczne na ścianach napisy (m.in. imiona, dary) wyryte przez osoby tam uwięzione.

Obóz Przejściowy UB/NKWD (1945)
Pruszków-Tworki teren szpitala, tzw. Farma (obecnie Pawilon Villa) ul. Partyzantów 2/4

20 stycznia 1945r. w Tworkach utworzono obóz tzw. farmę. Początkowo w obozie służbę wartowniczą pełniły trzy plutony PAL (ok. 60 ludzi). Komendantem na miejsce Dziedzica został Jerzy Bednarczyk „Jur”. Pierwszym plutonem dowodził ppor. Śledź, jego zastępcą był Ryszard Modrzejewski, plutonem drugim dowodził Mozerant, jego zastępcą był Roman Stachowic. Po pewnym czasie wielu strażników z PAL wycofano, a na ich miejsce przyszli funkcjonariusze UB lub MO. W obozie początkowo przetrzymywano jeńców z Wehrmachtu – tylko szeregowców. Niemieckich oficerów, podoficerów, żandarmów i funkcjonariuszy policji przekazywano NKWD. Po kilku miesiącach jeńców oddano Armii Czerwonej. Osobną grupę przetrzymywanych w obozie stanowili volksdeutsche, którzy mieszkali na obszarze od Salomei do Żyrardowa oraz ludzie oskarżeni o kolaborację. W obozie znaleźli się też granatowi policjanci, którzy współpracowali z AK. Po kilku miesiącach umieszczono w obozie także zwykłych przestępców.

 

 

 

Wszelkie prawa należą do organizatora Konkursu – Pruszkowskiego Stowarzyszenia Patriotycznego.